 |
| Abubuwan Da Ke Sa Rama |
Abubuwan da ke sa rama: cikakken bayani kan abinci, hormones, salon rayuwa, da hanyoyin hana kiba bisa shawarwarin masana lafiya.
Abubuwan da ke sa rama na daga cikin batutuwan da mutane da dama ke nema a yanar gizo, musamman waɗanda ke son ƙara nauyin jiki ko fahimtar dalilin da yasa suke ƙaruwa da kiba. Wasu na rama ne ba tare da sun lura ba, wasu kuma suna neman hanyoyin rama cikin lafiya. Wannan rubutu zai yi bayani dalla-dalla, bisa ilimin likitoci da masana abinci, kan manyan abubuwan da ke haddasa rama, tare da shawarwari masu amfani.
Gabatarwa
Rama ko ƙaruwa da kiba ba abu guda ɗaya ke haifar da shi ba. Yana faruwa ne sakamakon haɗuwar abubuwa kamar abinci, hormones, salon rayuwa, da wasu cututtuka. Fahimtar abubuwan da ke sa rama zai taimaka maka ka ɗauki mataki mai dacewa, ko dai kana son rage kiba ko kuma kana so ka rama cikin tsari mai lafiya.
Mene Ne Rama A Fahimtar Lafiya?
A fannin lafiya, rama na nufin:
- Ƙaruwa da kitsen jiki (body fat)
- Ƙaruwa da nauyi fiye da yadda jiki ke bukata
Likitan lafiya na amfani da ma’aunin Body Mass Index (BMI) domin tantance ko mutum yana da nauyi da ya dace ko ya wuce kima, kamar yadda World Health Organization (WHO) ta bayyana a shafinta na hukuma.
Manyan Abubuwan Da Ke Sa Rama
1. Cin Abinci Mai Yawan Kalori
Babban sanadin rama shi ne:
- Cin abinci mai yawan kalori fiye da abin da jiki ke ƙonawa
Abinci kamar:
- Shinkafa da yawa ba tare da motsa jiki ba
- Abinci mai yawan mai da sukari
- Abincin “fast food”
Idan ana cin waɗannan akai-akai, jiki na tara kitsen da ke haifar da rama.
2. Rashin Motsa Jiki
Rashin motsa jiki yana daga cikin abubuwan da ke sa rama a zamanin yau.
Idan mutum:
- Yana zama tsawon lokaci
- Ba ya yin tafiya ko motsa jiki
To, kalorin da ya ci ba za su ƙone ba, sai su koma kitsen jiki. Hukumar Centers for Disease Control and Prevention (CDC) ta jaddada muhimmancin motsa jiki akalla minti 150 a mako.
3. Yawan Shan Abin Sha Mai Sukari
Abin sha kamar:
- Lemun kwalba
- Energy drinks
- Ruwan zaki
Suna ɗauke da sukari mai yawa wanda ke sa:
- Hawan sukari a jini
- Tara kitsen ciki
Masana daga Harvard T.H. Chan School of Public Health sun tabbatar da cewa yawan shan abin sha mai sukari na da alaƙa kai tsaye da kiba.
4. Canjin Hormones A Jiki
Hormones na taka muhimmiyar rawa wajen sarrafa nauyin jiki.
Misalai:
- Insulin: Idan baya aiki yadda ya kamata, jiki na tara mai
- Thyroid hormones: Raguwarsu na rage narkar da abinci
- Hormones na mata: Ciki, haihuwa, ko menopause na iya sa rama
Saboda haka, wasu lokuta rama ba laifin abinci kaɗai ba ne.
5. Rashin Isasshen Barci
Ƙananan barci na iya:
- Ƙara yunwa
- Rage ikon jiki wajen sarrafa abinci
Lokacin da ba ka yi barci mai kyau ba:
- Hormone mai haifar da yunwa (ghrelin) na ƙaruwa
- Hormone mai rage yunwa (leptin) na raguwa
Wannan na sa mutum ya rama a hankali ba tare da ya lura ba.
6. Damuwa da Tashin Hankali (Stress)
Damuwa na sa jiki ya fitar da cortisol, hormone da ke:
- Ƙara sha’awar abinci
- Ƙara tara kitsen ciki
Mutane da yawa suna cin abinci sosai idan suna cikin damuwa, abin da ke ƙara rama.
7. Gado da Halittar Jiki
Wasu mutane:
- Suna da halittar jiki da ke rama da sauri
- Suna gadon kiba daga iyaye
Kodayake gado ba hukunci ba ne, yana iya zama ɗaya daga cikin abubuwan da ke sa rama idan ba a kula da salon rayuwa ba.
8. Shan Wasu Magunguna
Wasu magunguna na iya haifar da rama, kamar:
- Magungunan damuwa (antidepressants)
- Magungunan hana daukar ciki
- Wasu magungunan rashin barci
Likita kaɗai zai iya tantance ko magani yana shafar nauyinka.
9. Cin Abinci Ba Tsari
Cin abinci:
- A kowane lokaci
- Ba tare da kulawa da yawan sa ba
Na iya sa jiki ya rasa daidaito wajen sarrafa kalori, wanda hakan ke jawo rama.
Rama Ga Mata Da Maza: Shin Akwai Bambanci?
Eh, akwai bambanci.
Rama Ga Mata
- Hormones na mata suna sauyawa a kai-a kai
- Ciki da haihuwa na iya ƙara kiba
- Menopause na rage ƙonewar mai
Rama Ga Maza
- Yawan cin abinci mai nauyi
- Rashin motsa jiki
- Shan barasa
Duk da bambanci, ka’ida ɗaya ce: abinci + motsa jiki + salon rayuwa.
Shin Rama Duka Cuta Ce?
Ba lallai ba.
- Rama kaɗan na iya zama al’ada
- Amma rama mai yawa na iya jawo:
- Ciwon zuciya
- Ciwon sukari
- Hawan jini
WHO ta bayyana kiba mai tsanani a matsayin barazana ga lafiyar duniya.
Hanyoyin Rage Rama Ko Hana Ta
Domin rage tasirin abubuwan da ke sa rama, ga wasu matakai:
- Cin abinci mai gina jiki (vegetables, protein, whole grains)
- Rage sukari da mai
- Yin motsa jiki akai-akai
- Yin barci mai kyau
- Rage damuwa
- Shawarar likita idan ana zargin hormones ko magunguna
Za ka iya karanta ƙarin bayani a shafinmu na lafiyar jiki da abinci mai gina jiki (internal link).
Amfanin Fahimtar Abubuwan Da Ke Sa Rama
Idan ka fahimci dalilai:
- Za ka iya sarrafa nauyinka cikin hikima
- Za ka guji hanyoyin da ke cutar da lafiya
- Za ka zabi hanya mai dorewa
Wannan ilimi yana taimakawa matasa, manya, maza da mata.
Kammalawa
A taƙaice, abubuwan da ke sa rama sun haɗa da abinci, rashin motsa jiki, hormones, damuwa, barci, da gado. Rama ba laifi ba ne, amma rashin kulawa da ita na iya jawo matsalolin lafiya. Mataki mafi kyau shi ne fahimta, daidaito, da bin shawarwarin masana.
Idan kana son ƙarin rubuce-rubuce masu inganci kan lafiya, rage kiba, da abinci mai gina jiki, ka ci gaba da bibiyar shafinmu. Ka kuma raba wannan bayani domin wasu su amfana.
